Cách đo độ sáng máy chiếu cũ bằng máy đo lux và đổi ra ANSI lumen

Cách đo độ sáng máy chiếu cũ đáng tin nhất là chiếu ảnh trắng toàn màn, dùng máy đo lux đọc 9 điểm trên hình, lấy trung bình rồi nhân với diện tích hình tính bằng mét vuông để ra ANSI lumen. Điện thoại chỉ dùng để so sánh tương đối, không kết luận được số lumen thật.

Đo độ sáng là một bước trong cách kiểm tra máy chiếu cũ, và cũng là bước dễ làm sai nhất. Phần dưới đây áp dụng cho máy dùng bóng đèn. Máy laser và LED suy giảm theo cách khác, nên bảng giờ bóng trong bài không dùng được cho hai loại này.

Vì sao máy chiếu cũ tụt độ sáng?

Máy chiếu cũ tối đi chủ yếu do bóng đèn lão hoá, sau đó đến bụi bám trên đường đi của ánh sáng. Hai nguyên nhân này diễn ra từ từ nên người dùng hằng ngày rất khó nhận ra.

Theo Projector Reviews, bóng giảm sáng nhanh ở giai đoạn đầu, có thể mất khoảng 20% sau vài trăm giờ, rồi giảm chậm dần. Mắt người lại thích nghi rất giỏi. Vì vậy, chỉ nhìn hình rồi nói "vẫn sáng" thì chưa đủ căn cứ, nhất là khi xem máy trong phòng đã kéo kín rèm.

Ngoài bóng, lọc bụi bẩn và quang học đóng bụi cũng làm hình xấu đi. Đây là lý do chúng tôi không thay bóng ngay khi thấy hình tối, mà đo và kiểm tra trước.

Lumen, lux và ANSI lumen khác nhau thế nào?

Lumen đo tổng lượng ánh sáng máy phát ra, còn lux đo lượng ánh sáng rơi trên mỗi mét vuông. Máy đo chỉ đọc được lux, muốn ra lumen phải tính thêm diện tích hình.

Vì lux tính theo diện tích, cùng một máy chiếu hình càng to thì số lux càng thấp, như BenQ giải thích trong tài liệu về các đơn vị độ sáng. Số lux chỉ có ý nghĩa khi đi kèm kích thước hình.

ANSI lumen là số lumen tính theo cách đo nhiều điểm trên hình theo chuẩn ANSI IT7.228-1997, nên phản ánh sát hơn độ sáng dùng thực tế. Trên giấy tờ bán hàng còn có "lumen nguồn sáng", con số này luôn cao hơn ANSI lumen. Kết quả đo chỉ nên so với thông số ANSI lumen của đúng model. Nếu tài liệu ghi theo đơn vị khác, đừng tự quy đổi, vì chúng tôi chưa thấy tỷ lệ chung nào đủ tin cậy.

Cần chuẩn bị gì trước khi đo lumen máy chiếu?

Bạn cần một máy đo lux, một thước đo, một ảnh trắng toàn màn và một căn phòng tối được. Thiếu phòng tối thì số đo sẽ bị ánh sáng nền đẩy lên.

Đồ cần mang theo:

• Máy đo lux cầm tay
• Thước dây hoặc thước laser để đo rộng và cao của hình
• Laptop có ảnh trắng 100%, cáp HDMI hoặc VGA
• Giấy bút hoặc bảng tính để ghi 9 số đo
• Sách hướng dẫn hoặc thông số của đúng model

Ảnh trắng nên lấy trong bộ ảnh test máy chiếu, vì tiện kiểm tra luôn độ đồng đều và các lỗi hình khác.

Cài đặt máy mới là chỗ dễ sai. Chúng tôi thường cho máy chạy khoảng 15 đến 20 phút để bóng ổn định (đây là thói quen của đội kỹ thuật, không phải con số của hãng). Sau đó đặt chế độ đèn cao nhất, chọn chế độ hình sáng nhất, tắt chỉnh hình thang số vì tính năng này thường bóp nhỏ vùng ảnh. Brightness và Contrast nên để mặc định, ghi lại tất cả để lần sau đo cùng điều kiện.

Máy phải đứng yên suốt lúc đo.

Máy chiếu Epson EB-1965 đặt trên mặt bàn, có ly nước, chìa khoá và dây sạc bên cạnh.

Ảnh trên là máy Epson EB-1965 đặt trên mặt bàn, cạnh ly nước, chìa khoá và dây sạc. Đặt như vậy đủ để xem máy, nhưng khi đo nên dọn bàn gọn lại, vì chỉ cần máy xê dịch là diện tích hình đổi và phép tính lệch theo.

Zoom và lấy nét cũng cần cố định trước khi đọc số. Theo kinh nghiệm của chúng tôi, nên để zoom ở vị trí cho hình lớn nhất, vì đó thường là vị trí máy cho nhiều sáng nhất, rồi lấy nét lại cho rõ.

Mặt trên máy chiếu Boxlight với núm focus zoom và cụm nút điều khiển.

Đây là mặt trên một máy Boxlight lúc nhận vào sửa, với núm focus, zoom và cụm nút điều khiển. Trên các máy có núm chỉnh tay như thế này, hãy chỉnh xong rồi không chạm vào nữa cho đến khi đo hết 9 điểm.

Đo bằng máy đo lux và đổi ra lumen như thế nào?

Chia hình thành 9 ô bằng nhau, đo lux ở tâm mỗi ô, lấy trung bình rồi nhân với diện tích hình. Công thức là: ANSI lumen = trung bình 9 điểm (lux) × diện tích hình (m²), theo cách tính được ProjectorCentral và Konica Minolta mô tả.

Trình tự làm:

1. Tắt đèn, kéo rèm. Che ống kính và đọc số lux ở giữa hình để biết ánh sáng nền.
2. Bỏ che, chiếu ảnh trắng toàn màn.
3. Đo chiều rộng và chiều cao phần hình thực tế, tính diện tích bằng mét vuông.
4. Chia hình thành lưới 3 x 3, đánh dấu tâm của 9 ô.
5. Áp lưng máy đo sát màn, cảm biến quay về phía ống kính.
6. Đọc lần lượt 9 điểm. Đứng lệch sang một bên để người không che sáng.
7. Lấy trung bình 9 số, trừ ánh sáng nền đọc ở bước 1, rồi nhân với diện tích.

Bước 5 hay bị làm ngược. Cảm biến phải hướng về ống kính để đọc ánh sáng từ máy chiếu, không phải ánh sáng phản xạ từ màn. Nhờ vậy, loại màn gần như không ảnh hưởng đến kết quả, và đo trên tường cũng được.

Đừng chỉ đo ở tâm. Tâm hình thường sáng hơn rìa, nên số đo một điểm gần như luôn cao hơn ANSI lumen. Công thức cũng chỉ đúng khi độ sáng trên hình tương đối đều, và diện tích phải là phần hình thực tế chứ không phải kích thước khung màn.

Bảng dưới là diện tích tham khảo do chúng tôi tự tính cho hình 100 inch. Khi đo thật, bạn vẫn nên dùng số đo bằng thước.

Ví dụ một máy có thông số 4.000 ANSI lumen, hình 16:10 rộng 100 inch, trung bình đo được 1.000 lux sau khi trừ nền. Máy cho khoảng 2.900 lumen, tức còn khoảng 72,5% thông số.

Máy đo phổ thông không phải thiết bị phòng thí nghiệm, nên hãy xem kết quả là ước lượng. Theo chúng tôi, chênh lệch dưới 10% chưa đủ để kết luận, vì sai số thiết bị, ánh sáng nền và cách cầm máy đo có thể gây ra mức đó.

Tiện thể, hãy nhìn cả 9 số. Nếu một vùng thấp hẳn so với phần còn lại, vấn đề có thể nằm ở quang học chứ không phải ở bóng.

Đo độ sáng máy chiếu bằng điện thoại có chính xác không?

Không đủ chính xác để biết số lumen thật, nhưng đủ dùng để so sánh trước và sau. Sai số phụ thuộc vào cảm biến của từng điện thoại và cách ứng dụng xử lý số đo, nên cùng một ứng dụng trên hai máy có thể cho hai kết quả khác xa nhau.

Vì vậy, chúng tôi không dùng số lux từ điện thoại để nhân ra lumen rồi kết luận máy còn bao nhiêu. Điện thoại hợp với những việc như so một máy với chính nó trước và sau khi vệ sinh, hoặc so hai máy cùng model ở cùng kích thước hình.

Muốn phép so sánh có ý nghĩa, hãy giữ nguyên ba thứ: cùng điện thoại, cùng ứng dụng, cùng vị trí. Tắt chế độ tự chỉnh, đặt điện thoại lên giá hoặc tựa cố định thay vì cầm tay, và đo cùng một điểm trên hình.

Máy treo cố định là trường hợp thuận lợi nhất cho cách đo này, vì khoảng cách chiếu không đổi giữa các lần đo.

Máy chiếu Epson trên giá treo, hình chiếu sáng rõ trên bảng tương tác ở lớp học.

Ảnh trên là máy Epson trên giá treo, hình chiếu sáng rõ trên bảng tương tác ở lớp học. Với vị trí lắp cố định như vậy, bạn có thể ghi số đo khi máy còn tốt rồi đo lại định kỳ tại đúng điểm cũ để theo dõi mức tụt sáng.

Máy chiếu cũ còn sáng bao nhiêu theo giờ bóng?

Bóng thường còn khoảng 50% độ sáng ban đầu khi chạm mốc tuổi thọ định mức, nhưng chênh lệch giữa các bóng khá lớn. Mốc 50% này là giá trị trung bình theo thống kê, Sound & Vision nêu ví dụ cùng ở 5.000 giờ có bóng còn 60%, có bóng còn 40%.

Chúng tôi chưa tìm được bảng chuẩn chung nào giữa giờ bóng và phần trăm độ sáng. Bảng dưới vì thế chỉ là ước lượng tham khảo, được nội suy từ các mốc đã nêu, tuỳ bóng, tuỳ model, không thay được phép đo thực tế.

Có những bóng xuống cấp nhanh hơn nhiều. Display Daily từng nêu trường hợp mất một nửa độ sáng chỉ sau 1/3 tuổi thọ, nên hãy xem đó là tình huống xấu cần tính đến. Mốc chuẩn bị bóng ở 75–80% lấy theo khuyến nghị của MyProjectorLamps.

Giờ bóng xem trong menu Info hoặc Lamp Hours. Một số model tách riêng giờ Normal và ECO, nên phải đối chiếu đúng định mức của từng chế độ. Cùng tài liệu trên cũng ghi chế độ Eco còn khoảng 60–70% độ sáng tối đa, số thực tế tuỳ model, nên quên chuyển chế độ đèn là phép đo mất ý nghĩa.

Một điểm cần nhớ khi mua máy cũ: bộ đếm giờ bóng thường được đặt lại khi thay bóng. Số giờ thấp chỉ nói về bóng hiện tại, không nói được thân máy đã chạy bao lâu. Vì thế, số đo lumen là phép kiểm tra chéo rất có giá trị. Nếu giờ bóng thấp mà đo vẫn tối, cần xem lại nguồn gốc bóng hoặc tình trạng quang học.

Tụt sáng đến mức nào thì thay bóng hoặc bỏ qua máy?

Không có ngưỡng chuẩn chung từ hãng, nên các mốc dưới đây là kinh nghiệm của đội kỹ thuật. Quyết định cuối cùng phụ thuộc vào phòng dùng máy, kích thước hình và độ sáng bạn thực sự cần.

Hướng dẫn của hãng thường khuyên thay bóng khi hình tối đi rõ rệt hoặc khi có cảnh báo, và bóng có thể tối đi trước khi máy báo. Muốn nhận biết sớm hơn, bạn có thể đối chiếu với 6 dấu hiệu bóng đèn máy chiếu sắp hỏng.

Chúng tôi thường đọc kết quả theo ba vùng:

• Còn từ khoảng 70% thông số trở lên: độ sáng đạt yêu cầu, chuyển sang kiểm tra các hạng mục khác.
• Còn khoảng 50–70%: dùng được nếu phòng che tốt và hình không quá lớn. Nếu giờ bóng đã cao, nên tính thêm tiền thay bóng trước khi chốt mua.
• Dưới khoảng 50%: không nên dùng làm máy chính cho phòng họp sáng. Giờ bóng cao thì thay bóng thường giải quyết được, giờ bóng thấp thì phải tìm lỗi khác.

Theo chúng tôi, nên bỏ qua máy khi thay bóng xong vẫn không cứu được hình, vì lúc đó lỗi thường nằm ở quang học. Hình ám màu, loang vùng tối hoặc các điểm đo lệch nhau rõ rệt đều là tín hiệu cần kiểm tra thêm trước khi trả tiền.

Cũng không phải lúc nào máy tụt sáng cũng cần thay bóng. Với phòng nhỏ, che tối tốt, hình khoảng 80 inch và chỉ xem buổi tối, một máy còn 60% vẫn có thể đủ dùng. Ngược lại, phòng họp có nhiều cửa kính thì máy còn 80% cũng có thể chưa đủ. Nếu chưa biết máy nào hợp, hãy so sánh các cấu hình máy chiếu cũ theo đúng phòng dùng thực tế, thay vì chỉ nhìn số lumen.

Bóng còn mới mà hình vẫn tối thì kiểm tra gì?

Hãy kiểm tra lọc bụi trước, sau đó đến ống kính và các linh kiện quang bên trong. Lọc là phần tự làm được và ít tốn kém, nên chúng tôi luôn bắt đầu từ đây.

Lọc tắc làm giảm luồng gió giải nhiệt, khiến máy tích nhiệt và giảm tuổi thọ linh kiện. Lọc rách hoặc lắp hở thì bụi lọt vào, bám lên tấm LCD và các linh kiện quang, làm chất lượng hình đi xuống.

Khi vệ sinh, dùng chổi mềm hoặc máy hút bụi. Việc rửa lọc bằng nước thì mỗi hãng hướng dẫn một khác, nên phải xem sách của đúng model. Epson khuyên không dùng khí nén đóng bình, vì có thể để lại cặn hoặc đẩy bụi sâu vào quang học. Lọc đã rách hoặc bụi bám quá chặt thì thay lọc mới.

Ống kính lau bằng khăn mềm, khô với một lượng nhỏ dung dịch lau ống kính máy ảnh. Không dùng chất mài mòn hay dung môi.

Bụi bên trong là chuyện khác. Vỏ máy phải được tháo ra, và các chi tiết quang rất dễ xước nếu vệ sinh sai cách, nên việc này nên chuyển cho thợ. Nếu đã vệ sinh ngoài mà đo lại vẫn thấp, bạn có thể mang máy đến dịch vụ sửa máy chiếu để kiểm tra đường quang.

Sau mỗi lần xử lý, hãy đo lại bằng đúng cài đặt cũ. Đó là cách duy nhất để biết việc vừa làm có tác dụng hay không.

Câu hỏi thường gặp

Đo lumen máy chiếu có cần máy đo lux đắt tiền không?

Không nhất thiết, máy đo lux cầm tay phổ thông đủ để ước lượng. Nếu chỉ kiểm một máy, bạn có thể mượn thiết bị hoặc nhờ bên bán đo cùng, không cần mua riêng.

Có đo được khi phòng chưa tối hẳn không?

Đo được nhưng kém chính xác. Bạn nên đọc ánh sáng nền khi che ống kính rồi trừ đi, và giữ nguyên ánh sáng phòng trong suốt lúc đo.

Vì sao số đo thấp hơn thông số dù máy còn tốt?

Có thể do máy không ở chế độ sáng nhất, zoom chưa ở vị trí phù hợp, hoặc bạn đang so với lumen nguồn sáng thay vì ANSI lumen. Bóng đã qua vài trăm giờ đầu cũng thường không còn đạt số ban đầu.

Chỉnh Brightness có làm tăng độ sáng thật của máy không?

Không tăng lượng ánh sáng theo cách thay bóng hay đổi chế độ đèn tạo ra. Các chỉnh này chủ yếu tác động lên tín hiệu hình, còn chế độ đèn mới thay đổi cách cấp điện cho bóng.

Làm sao biết máy chiếu cũ còn sáng không nếu không có thiết bị đo?

Có thể chiếu ảnh trắng cạnh một máy còn tốt cùng model, hoặc đo tương đối bằng điện thoại. Cách này chỉ cho biết máy nào sáng hơn, không cho biết số lumen thật.

Máy laser có dùng được bảng giờ bóng trong bài không?

Không. Bảng trên chỉ dành cho máy dùng bóng đèn. Với máy laser hoặc LED, bạn vẫn đo được lumen theo cách 9 điểm, nhưng nên hỏi thông tin suy giảm theo tài liệu của đúng model.

Nguồn tham khảo

• ProjectorCentral: Lumens Explained
• Konica Minolta: Measuring White and Color Brightness of Projectors
• BenQ: Finding your way through the various measures of brightness
• XTENAV: ANSI Lumens vs Lumens vs Lux vs Nits for Projectors
• Sound & Vision: Projector Lamp Longevity
• Projector Reviews: The life of a projector's lamp
• Display Daily
• MyProjectorLamps: How long do projector lamps last

Liên hệ đội kỹ thuật THIETBISO.COM

Nếu đo xong vẫn chưa biết nên thay bóng hay bỏ máy, bạn có thể gọi cho chúng tôi để được tư vấn. Hãy chuẩn bị sẵn model, giờ bóng và 9 số đo, việc xác định hướng xử lý sẽ nhanh hơn nhiều. Bạn cũng có thể xem lại toàn bộ quy trình kiểm tra máy chiếu cũ để không bỏ sót hạng mục nào.

THIETBISO.COM làm về cho thuê, sửa chữa, bán và lắp đặt thiết bị nghe nhìn tại Hà Nội từ năm 2007. Hotline: 1800 3343. Website: thietbiso.com. Địa chỉ: Số 21-23 Nguyễn Công Hoan, phường Giảng Võ, thành phố Hà Nội.

Tác giả: Team content Thietbiso.com